Fiziologija nadbubrežne žlijezde

nadbubrežna žlijezda
nadbubrežna žlijezda
Nadbubrežna žlijezda
Nadbubrežna žlijezda

Nadbubrežne žlijezde su parne žlijezde smještene na gornjem polu bubrega. Sastoji se iz kore i srži. Njihov međusobni odnos je 80 :20 %. Dobro je prokrvljena što ukazuje na njenu metaboličku aktivnost. Kora nadbubrežne žlijezde se sastoji se od tri histološke zone: zona glomerulosa čini 15 % kore zona fasciculata oko 75 % kore i zona reticulari. Luči skupinu steroidnih hormona, kortikosteroide: mineralokortikoide (aldosteron), glukokortikoide(kortizol) i androgene. Sržnadbubrežne žlijzde luči kateholamine, adrenalin i noradrenalin pod utjecajem simpatičke stimulacije. Djelovanje se nakon transporta krvlju ostvaruje na ciljnim stanicama udaljenih tkiva i organa.

HORMONI KORE NADBUBREŽNE ŽLIJEZDE

Mineralokortikoid

  • aldosteron (90% ukupne mineralokortikoidne aktivnosti)
  • deoksikortikosteron (1/30 jakosti aldosterona, luči se u malim količinama)
  • kortikosteron (slaba mineralokortikoidna aktivnost)
  • 9alfa flurokortizol (sintetski, jači od aldosterona)
  • kortizol (vrlo slaba mineralokortikoidna aktivnost, luči se u velikim količinama)
  • kortizon (sintetski, slaba mineralokortikoidna aktivnost)

Glukokortikoidi

  • kortizol (vrlo jak, 95% ukupne glukokortikoidne aktivnosti)
  • kortikosteron (mnogo slabiji, oko 4 % ukupne glukokortikoidne aktivnosti)
  • kortizon (sintetski, gotovo jednako djelotvoran kao kortizol)
  • prednizon i metilprednizon (sintetski, 4 odnosno 5 x jači od kortizola)
  • deksametazon (sintetski, 30 x jači od kortizola)

Androgeni

  • dehidroepiandrosteron – DHEA
  • androstendion
  • malo estrogena

Sinteza hormona kore nadbubrežne žlijezde

Sinteza svih hormona kore nadbubrežne žlijezde se vrši iz holesterola koji može biti endogeni ili egzogeni. Male količine nastaju u samim stanicama iz acetata, a 80% iz holesterola koji se nalazi u LDL u plazmi. Oni difundiraju iz plazme u međustaničnu tekućinu. Vežu se na membranske receptore i procesom endocitoze unosi se u stanicu i oslobađa iz vezikula. Kontrolu prijenosa vrši ACTH koji povećava broj membranskih receptora za LDL i aktivnost enzima koji oslobađaju holesterol iz LDL. Kada uđe u stanicu holesterol se prenosi u mitohondrije gdje se uz pomoć enzima pretvara se u pregnenolon Sinteza se takođe dešava i u EPR-u. Svaki stadij sinteze kontrolira specifični enzimski sustav. Pregnenolon je usko grlo u sinezi steroidnih hormona jer iz njega nastaju i aldosteron (mineralokortikoidna aktivnost), i kortizol (glukokrtikoidna aktivnost) i adrenalni androgeni.

Transport hormona

Najveći dio adrenalnih steroida se transportuje krvlju vezan za proteine plazme (90- 95 % kortizola veže na proteine, globulin koji veže kortizol ili transkortin i manje albumine; 60% aldosterona se veže na proteine krvne plazme). Vezivanje na proteine je neka vrsta pričuve. Slobodni hormoni su aktivni i mogu ući u stanice ciljnih tkiva. Poluživot kortizola je od 60-90 minuta, a aldosterona oko 20 min). Razlažu se u jetri. Metaboliti se konjugirajui sa glukuronskom kiselinom prije ekskrecije fecesom i urinom.

Mehanizam djelovanja

Pošto su liposolubilni, steroidni hormoni lako prolaze membranu ciljnih stanica i vežu se za intracelularne receptore u citoplazmi . Kompleks receptor-hormon ulazi u jedro gdje modificira DNA transkripciju i vodi povećanoj produkciji mRNA koja u citoplazmi učestvuje u sintezi enzima i drugih funkcionalnih proteina. Mineralokortikoidi neposredno spašavaju život. Aldosteron pokazuje najsnažniju mineralokortikoidnu aktivnost, ali i glukokortikoidi,kortizol u velikim količinama mogu pokazati mineralokortikoidni efekat. Mineralokortikoidi kontrolišu promet jona Na i K.  Uključeni su i u regulaciju volumena ECT i vrijednosti arterijskog krvnog pritiska jer omogućavaju retenciju natrija i vode. Prestanak lučenja nadbubrežnih žlijezda uzrokuje smrt za nekoliko dana do 2 sedmice ako se ne daju velike količine soli ili mineralokortikoidi. U toj situaciji raste koncentracija jona K u ECT, natrij i kloridi se gube iz tijela, opada volumen ECT i krvi. Opada SMV i javlja se stanje slično šoku koje vodi u smrt.  Glavno mjesto djelovanja je bubreg, ali djeluju i u pljuvačnim žlijezdama, znojnim žlijezdama i stanicama i žlijezdama u gastrointestinalnom traktu. Stimuliraju aktivnu reapsorpciju natrija iz distalnih tubula nefrona, sekreciju jona kalija i osmotsku reapsorpciju vode. To uzrokuje povećanje volumena ECT i volumena plazme. Koncentracija jona natrija u plazmi se ne mijenja. Mineralokortikoidi stimuliraju aktivnu sekreciju kalija iz plazme u distalne zavijene tubule i koncentracija jona K u plazmi se smanjuje. Mineralokortikoidi stimuliraju sekreciju vodika u distalne zavijene tubule.

Regulacija sekrecije

Najsnažniji poticaj za sekreciju aldosterona je hiperkalijemija. Porast koncentracije jona kalija u ECT direktno stimulira sintezu i sekreciju aldosterona iz zone glomeruloze. Aktivacija renin-angiotenzin sistema kod smanjenja volumena ekstracelularne tekućine ili količine plazme, pada arterijskog krvnog pritiska potiče sekreciju aldosterona jer se pri tom se iz stanica jukstataglomerularnog aparata bubrega luči renin koji djeluje na nagiotenzinogen u plazmi i prevodi ga u angiotenzin I. Na njega u plućima djeluje enzim pretvorbe angiotenzina (ACE) i prevodi ga u angiotenzin II. Porast nivoa angiotenzina II u krvi stimulira sekreciju aldosterona. Pad koncentracije jona Na takoñe stimulira sekreciju aldosterona. Adrenokortikotropni hormon (ACTH) iz prednjeg režnja hipofize takoñer kontrolira sekreciju aldosterona, ali nije bitan za održavanje nivoa aldosterona u krvi jer ga snažnije kontrolišu nivo jona kalija i angiotenzina II u krvi. Glukokortikoidi su uključeni u odgovor organizma na hronični stres pa se kortizol kao glavni predstavnik naziva i hormon stresa. Imaju katabolički efekat. Učestvuju u kontroli koncentracije glukoze u krvi spriječavajući pojavu hipoglikemije zajedno sa glukagonom. Kortizol je potreban za ispoljavanje punog efekta glukagona i adrenalnih kateholamina. Djeluju i na metabolizam lipida i proteina. Pokazuju antialergijsko, imunosupresivno i protuupalno djelovanje. Učestvuju u odgovoru na stres aktivacijom osovine hipotalamus-hipofiza-kora nadbubrežne žlijezde povećavajući sposobnost organizma da se odupre traumi, infekciji i ekstremnim uslovima vanjske sredine. Kortizol je najznačajniji predstavnik glukokortikoida.

Metabolički efekti glukokortikoida

Glukokortiokoidi djeluje na metabolizam masti, ugljičnih hidrata i proteina. Glavno mjesto djelovanja su jetra, masno i mišićno tkivo. Djeluje i na kosti, kožu, limfno tkivo, centralni nervni sistem i druge organe. Kortizol povećava koncentraciju glukoze u krvi jer u jetri stimulira glukoneogenezu, sintezu glukoze iz aminokiselina koja se dijelom oslobaña u krv, a dijelom se deponuje u obliku glikogena. Povećava katabolizam masti i proteina. U mišićima potiče razgradnju proteina i u krvi povećava koncentraciju amino kiselina koje se koriste za glukoneogenezu u jetri. Povećava lipolizu i koncentraciju slobodnih masnih kiselina koje usmjerava za energetske potrebe. Djeluje na redistribuciji naslaga masti (odlaganje u lice, stražnji dio vrata u trbuh). Glicerol iz masti se može koristiti u glukoneogenezi i čuvanje glukoze Uzrokuje negativni bilans kalcija jer smanjuje apsorpciju jona kalcija iz crijeva i povećava njihovo izlučivanje bubrezima. Djeluje katabolički na kosti, na koštani matriks i uzrokuje povećanu lomljivost kosti. Nivo glukokortikoda se povećava tokom reakcije na stres bilo koje etiologije (fizčki, psihički, trauma, infekcija, operativni zahvat). Uključeni su i drugi hormonski odgovori

Sistemski efekti

Kardiovaskularni efekti U odgovoru na stres povećava se simpatička aktivnost i kao posljedica nastaje vazokonstrikcija koja učestvuje u održavanju arterijskog pritiska i snabdijevanju vitalnih organa krvlju. Kortizol ima značajnu ulogu jer se pri njegovom nedostatku u ovim situacijama smanjuje osjetljivost vaskularnih glatkih mišića na kateholamine. Supresija upalnih reakcija i imuniteta Glukokortikoidi imaju protuupalno, antialergijsko i imunosupresivno djelovanje. Upala je nespecifična forma imunog odgovora u kojoj dolazi do lokalne vazodilatacije, edema, i nakupljanja leukocita na mjestu povrede ili infekcije. Kortizol je snažan antiinflamatorni agens. U kliničkoj praksi se koriste sintetički spojevi koji imaju glukokortikoidnu aktivnost za spriječavanje upalnih i alergijskih reakcija. Specifični imuni odgovor zavisi od aktivnosti B i T limfocita. Glikokortikoidi uzrokuju atrofiju limfatičnog tkiva, inhibiraju limfocitnu aktivaciju i zato se koriste za spriječavanje odbacivanja organa kod transplantacije.

Regulacija sekrecije

Kontrola sekrecije se vrši preko osovine: hipotalamus (CRH) – hipofiza (ACTH, kortikotropin) – kora nadbubrežne žlijezde (glukokortikoidi). CRH je neuropeptid koji se iz paraventrikularnih jedara hipotalamusa prenosi krvlju do adenohipofize gdje kopntroliše sekreciju ACTH. Djeluje preko receptora povezanih sa G proteinom. Nivo glukokortikoida u krvi je direktno ovisan o nivoa ACTH. Ovaj hormon prednjeg režnja hipofize je takođe peptid. Veže se za receptore na stanicama nadbubrežne žlijezde gdje stimulira sintezu i sekreciju glukokortikoida, prije svega kortizola. U slučaju prekomjernog lučenja kortizola pokreće se mehanizam negativne povratne sprege kojim se inhibira sekrecija i CRH i ACTH. Dva su važna fiziološka faktora koja utiču na sekreciju glukokrtikoida:  normalni cirkadijalni ritam i stres. Nivo kortizola ne ostaje stalan tokom normalnog 24 satnog ciklusa budnosti i spavanja. Pokazuje cirkadijalni ritam sa najvećim nivoom u ranim jutarnjim satima i smanjenjem tokom noći.. Promjene dnevnih aktivnosti, ritma spavanja i budnosti mogu promijeniti vrhunac lučenja što ukzuje da nervni signali imaju značajnu ulogu u regulaciji glukokrtikoidne sekrecije. To se vjerovatno odvija preko uticaja na hipotalamičko oslobañanje CRH. Sekrecija ACTH i kortizola mogu se dramazično povećati kao odgovor na stres bilo kojeg porijekla.

ADRENALNI ANDROGENI

Kora nadbubrežne žlijezde neprekidno luči, posebno u fetalno doba, nekoliko umjereno aktivnih muških spolnih hormona. Najvažniji meñu njima je dehidroepiandrosteron. Luče se i ženski spolni hormoni , progesteron i estrogeni , ali u neznatnim količinama. Učinci androgena kore su slabi. Moguće je ipak da rani razvoj muških spolnih organa djelomice nastaje zbog lučenja adrenalnih androgena u dječijoj dobi. Androgeni ispoljavaju svoja dejstva i kod žena. Ogovorni su za rast pubičnih i pazušnih dlaka. Neki se androgeni uperifernim tkivima pretvaraju u testosteron , pa odatle potiče njihova androgenska aktivnost. Fiziološko djelovanje androgena Isto je kao i onih proizvedenih u testisima. Sekrecija androgena iz kore nadbubrega u poreñenju sa proizvodnjom testosterona iz muških spolnih žlijezda kod muškaraca je zanemarljiva, ali je kora glavni izvor androgena kod žena. Sekrecija androgena iz zone reticularis kore nadbubrežne žlijezde je pod kontrolom ACTH.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*


Ova web-stranica koristi Akismet za zaštitu protiv spama. Saznajte kako se obrađuju podaci komentara.