Shizofrenija je psihički poremećaj, nepoznate etiologije, koja se karakteriše poremećajima mišljenja i opažanja, a afekat je neadekvatan ili otupljen. Bolesnici su bistre svijesti i očuvanih intelektualnih funkcija. Bolest je hronična, a tok oboljenja se karakteriše periodima pogoršanja i remisijama. U nastanku shizofrenije značajnu ulogu igraju biološki i psiho-socijalni faktori (genetski, anatomsko-morfološki, fiziološki, biohemijski, «shizofrenogena majka», životni stresni događaji itd.).
Simptomi shizofrenije dijele se na pozitivne i negativne. Negativni simptomi nastaju kao posljedica patoloških procesa u prefrontalnom korteksu, a manifestuju se povlačenjem u sebe, gubitkom inicijative, oštećenjem mišljenja i emocija. Pozitivni simptomi su halucinacije i sumanute ideje, a vjerovatno nastaju kao posljedica patoloških procesa u limbičkom sistemu.
Razvoj kliničke slike
Premorbidna ličnost
Većina shizofrenih bolesnika u periodu prije pojave bolesti pokazuju:
- krajnju zavisnost (npr. spavaju u sobi sa roditeljima do kasne adolescencije),
- stidljivost, povlačenje u sebe i socijalnu izolaciju,
- asocijalno ponašanje.
Precipitirajući događaji
Populacije koje su češće izložene socijalnim i ekonomskim stresovima imaju znatno veći rizik. Da se u njihovim sredinama javi shizofrenija kod vulnerabilnih i nevulnerabilnih pojedinaca.
Početak bolesti
Najveći broj shizofrenika imaju početak bolesti u kasnoj adolescenciji ili ranoj fazi zrelog doba. Prosjek godina za početak prve psihotične epizode su srednje dvadesete, za muškarce i kraj dvadesetih za žene.
Početna klinička slika
Klinička slika shizofrenije se manifestuje akutnom, aktivnom i rezidualnom fazom.
Akutna faza se javlja kao:
- trema (karakteriše se anksioznošću, razdražljivošću i depresijom, što može da traje od nekoliko dana do više mjeseci),
- podmukla, prodromalna faza (karakteriše se povlačenjem iz društva, neobičnim ponašanjem, zapuštanjem lične higijene, čudnim vjerovanjem, čulnim obmanama, nedostatkom inicijative itd).
- aktivna faza se karakteriše pojavom halucinacija, sumanutih ideja, neadekvatnim ponašanjem.
- rezidualna faza ima simptome kao i prodromalna.
Razvijena klinička slika
Simptomi shizofrenije se manifestuju poremećajima: percepcije, afektiviteta, volje, mišljeja i ponašanja.
- Perceptivni poremećaji. Kod shizofrene psihoze javljaju se čulne obmane: iluzije i halucinacije, i to: slušne, taktilne, olfaktivne ili gustatorne, a veoma rijetko vidne. Najčešće su slušne halucinacije. Bolesnik saopštava da čuje jedan ili više glasova koji govore o njemu.
- Poremećaj afektiviteta. Afekat shizofrenih bolesnika je izmijenjen po kvalitativnom tipu, pa su zastupljeni simptomi: paratimija, paramimija, afektivna ravnodušnost, zaravnjenost ili pustoš.
- Poremećaj volje. Simptomi poremećaja volje kod shizofrenih bolesnika su: abulija, hipobulija, negativizam i katatoni poremećaji.
- Poremećaji mišljenja. Poremećaji mišljenja mogu biti formalni i sadržajni. Od formalnih najčešće su zastupljeni: blok, disocijacija, tangencijalnost misli. Sadržajni poremećaji obuhvataju sumanute ideje, koje se mogu ispoljiti kao ideje proganjanja (paranoidne), odnosa da je pod kontrolom, da mu se misli čitaju, ideje ljubomore, krivice, veličine, religiozne i somatske.
Tipovi Shizofrenije
- Hebefrena shizofrenija
Hebefrenija je oblik shizofrenije koji se javlja najranije, u adolescenciji, gdje dominiraju afektivne promjene. Raspoloženje je površno i neprimjereno, mišljenje je dezorganizovano, a govor nekoherentan. Izražena je težnja ka socijalnoj izolaciji.
- Shizofrenija simpleks
Simpleks ili jednostavni oblik shizofrenije ima postepen ili podmukao početak i progresivan razvoj, koji se manifestuje čudnim ponašanjem, nemogućnosti ispunjenja zahtjeva okoline i smanjenjem cjelokupne aktivnosti.
- Katatona shizofrenija
Manifestuje se izraženim psihomotornim poremećajima koji se mogu izmjenjivati između krajnosti kao što su hiperkinezija i stupor, ili pak automatska poslušnost i negativizam. Istaknuto obilježje ovog stanja mogu biti epizode snažnog uzbuđenja.
- Paranoidna shizofrenija
Paranoidna shizofrenija se javlja kasnije, tek u trećoj ili četvrtoj deceniji života, karakteriše se relativno trajnim ispoljavanjem paranoidnih ideja, koje su često udružene s halucinacijama, naročito slušnim i drugim čulnim obmanama. Nema poremećaja afekta, volje, govora i katatonih simptoma.
- Rezidualna shizofrenija
Bolest počinje kao hronično stanje shizofrenog oboljenja i veoma jasno postoji progresija od ranog do kasnog stadija. Karakteriše se dugotrajnim negativnim simptomima.
Terapija
Hospitalizacija shizofrenih bolesnika može biti kratkotrajna i dugotrajna. Kratkotrajna hospitalizacija se koristi u slučaju akutnog pogoršanja (sumanute ideje, suicidalne, homocidalne, zastrašujuće halucinacije, ekstremna anksioznost, agresivnost, i nesposobnost da se pacijent brine o sebi). Dugotrajna hospitalizacija se primjenjuje kod onih bolesnika koji su težko invalidizirani i gdje lokalna društvena zajednica nije u stanju da podrži pacijenta da živi u porodičnim uslovima ili samostalno. S obzirom da je etiologija bolesti nepoznata, terapija nije etiološka. Terapeutski cilj je kontrola simptoma i socijalna rehabilitacija pacijenta. Dugotrajan tretman je neophodan kod svih shizofrenih bolesnika. Pozitivni simptomi (halucinacije, sumanute ideje i dr.) uspješno se kupiraju neurolepticima. Novi (risperidon, olanzepin) i atipični neuroleptik klozapin su donekle uspješni u tretmanu negativnih simptoma i ne izazivaju ekstrapiramidalne sporedne efekte. U liječenju se primjenjuju uz psihofarmakoterapiju, tj. neuroleptike, još i psihoterapija i socioterapija.
Danas veliku nadu u liječenju shzofrenije daje Ariprizol.